ត្រៃលក្ខណ៍
ត្រៃលក្ខណ៏
ឬ
លក្ខណៈ៣យ៉ាងនៃធម្មជាតិ
អ្វីទាំងអស់ក្នុងលោក ភាវៈក្ដី
ធម្មជាតីក្តី លោកៈក្តី មនុស្សសត្វក្តីសុទ្ធតែឋិតនៅក្នុងលក្ខណៈ៣ យ៉យងគឺ
១ អនិច្ជំ មិនទៀងទាត់ឋិតថេរ។
២ ទក្ខំ ជាទុក្ខលំបាកវេទនា
ពិបាកនឹងទ្រាំទ្រ។
៣ អនត្តា ពុំស្តាប់បង្គាប់ មិនមែនជារពស់ឋ្លួន គ្មានអត្ត។
ភាវៈទាំងអស់កើតឡើងតាមធម្មជាតិ ចាប់តាំងអំពីធាតុតូចៗលិ្អតដែលជាបរមាណុធាតុភ្តុំផ្សំគ្នា ជាសង្ខតៈ បង្កបង្កើត ជាធាតុ ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ អស់កាលយូរៗធាតុទាំងនេះ ផ្តុំផ្សំផ្គុំគ្នាជាសង្ខតធាតុ ក៏ បង្កើតបានជារុគ្ខជាតិ ជាសត្វ ជាមនុស្សជាទឹវតាជាដើម។ភាវៈទាំងងស់កើតមានឡើងដោយសារទំនាក់ទំនងនៃសង្ខតធាតុ ហើយបានទៅជាសង្ខារ។
ឯនិព្វាន ជាទីរលត់ទុក្ខ ផុតទុក្ខប្រាសចាកសង្ខារការតាក់តែងមានតែសេចក្តីសុខដ៏បរិសុទ្ធ។កាលប់គ្មានសង្ខារ តាក់តែង ព្រះនិព្វានក៏ត្រូវឋិតនៅក្រៅអំណាច ច្បាប់ធម្មជាតិ ដែលជាត្រៃលក្ខណ៍ ។ បានសេចក្តីថាព្រះនិព្វាន គ្មានការកើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ គ្មានទុក្ខ ផុតចាកទុក្ខទាំងពួងមានតែនិរាមិសសុខជបរមសុខតែម្យ៉ាង។
សុខៈ
សុខៈសេចក្តីសុខសប្បាយរីករាយ ត្រជាក់ចិត្ត
ស្រួលកាយ មាន ២ យ៉ាងគឹ
១/ លោកិយសុខ
សុខក្នុងលោកិយ លាយឡំដោយទុក្ខ។
២/ បរមសុខ សុខដ៍បរិសុទ្ធ ដ៍ប្រសើរ គ្មានលាយឡំដោយទុក្ខ។
សេចក្តីសុខទាំងពីរប្រភេទនេះ តែងតែកើតមានឡើងដោយនៃការសាងសន្សំធ្វើបុណ្យ ធ្វើល្អខំប្រេងព្យាយាមស្វែងរកបន្តិចម្តងៗនៃមនុស្សសត្វ រាល់រូប ។ ឯគោលបំណងធំបំផុតនៃពុទ្ធលទ្ធិ គឺការរលាស់ខ្លូនចេញឲ្យផុតអំពីទុក្ខ ក្នុងសង្សារវដ្ត ហើយបាញ់ឆ្ពោះទៅបរមសុខ គឺព្រះនិព្វាន។ ដើម្បីនឹងបានសម្រេចបរមសុខ មនុស្សត្រូវដើរ
តាមមាគា៏ មជ្ឈិមាបដិខទា ៨ ប្រការ គឺ
- សមា្មទិដ្ធិ យល់ក្នុងផ្លូវត្រូវ (យល់ត្រូវ)
- សមា្មសង្កប្បៈ ត្រិះរិះក្នុងផ្លូវត្រូវ (ត្រិះរិះត្រូវ)
- សមា្មវាចា និយាយក្នុងផ្លូវត្រវ (និយាយត្រូវ)
- សមា្មកម្មន្តៈ ប្រកបកាងារក្នុងផ្លូវត្រូវ (ការងារត្រូវ )
- សមា្មអាជវៈ ចិញ្ចឹមជីវិតក្នុងផ្លូវត្រូវ (ចិញ្ចឹមជីវិតក្នុងផ្លូវត្រូវ )
- សមា្មវាយាមៈ ព្យាយាមក្នុងផ្លូវត្រូវ (ព្យាយាមត្រូវ)
- សមា្មសតិ ភ្ញាក់រឭក្នុងផ្លូវត្រូវ (រលឹកត្រូវ)
- សម្មាសមាធិ តម្កល់ចិត្តក្នុងផ្លូវត្រូវ (តម្កល់ចិត្តត្រូវ) ដែលរួមបានដល់ សីល សមាធិ បញ្ញា ។
កម្ម
កម្ម គឺជាសំដៅលើ អំពើ កិច្ចការ ការងារ
ដែលបុគ្គលមួយរូបៗ បានធ្វើ បានប្រព្រឹត្តដោយកាយ វាចា ចិត្ត។
១ កម្មល្អ អំពើល្អ គឺកុសលកម្ម បុណ្យ
។
២ កម្មអាក្រក់ អំពើអាក្រក់ គឺបាបកម្ម បាប ។
កម្មទាំងពីរយ៉ាង តែងកើតមានឡើងគ្រប់ពេលវេលាដោយសារការប្រព្រឹតិ្ត ការធ្វើរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ពោលគឺ មនុស្សជាអ្នកសាងកម្មនេះដោយខ្លួនឯង ហើយត្រូវទទួលយកខ្លួនឯងនូវផលនៃកម្មនេះ ។ កម្មទាំងពីរនេះ អាចផ្តល់ផលជា ២ បែប គឺ៖
ទីមួយ៖ ផលកើតចេញមកអំពីកម្ម ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិនេះ និង
ទីពរ៖ ផលកើតចេញមកអំពីកម្ម ក្នុងអតីតជាតិ ។
កម្មនេះ ជាសម្បត្តិផ្ទាល់របស់មនុស្សម្នាក់ៗ ។ កម្មនេះតែងបែងចែកមនុស្សសត្វ ឲ្យខ្ពស់ទាប ល្អអាក្រក់ សខ្មៅ តម្រូវតាមការកសាង ឬ អំពើរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ។ គេសាបព្រួសបណ្តុះពូជបែបណា រមែងទទួលផលបែបនោះ ។ អ្នកធ្វើអំពើល្អ កម្មល្អរមែងទទួលផលល្អ គឺផលបុណ្យ ។ ឯអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ រមែងទទួលផលអាក្រក់ គឺផលបាប ។ ធ្វើល្អ បានល្អ ធ្វើអាក្រក់ បានអាក្រក់ ។ កម្មសឲ្យផលស កម្មខ្មៅឲ្យផលខ្មៅ ។ ខ្លួនទីពឹងខ្លួន សេចក្តីបរិសុទ្ធនិងមិនបរិសុទ្ធ ស្រេចតែខ្លួនឯង គ្មានអ្នកដទៃណាមកសាង ឬទទួលជំនួសខ្លួនឡើយ ។ កម្មស អំពើល្អ ផ្តល់ផលឲ្យបានសុខសប្បាយ ។ កម្មខ្មៅ អំពើអាក្រក់ផ្តល់ផលឲ្យបានទុក្ខលំបាកវេទនា ។
ហេតុនេះ ដើប្បីឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយរីករាយ មានជោគជ័យ និងសុភមង្គលគប្បីនាំគ្នាខំប្រឹងប្រែងសាងនិងខំធ្វើនូវអំពើល្អ អំពើបុណ្យឲ្យបានច្រើន ព្រោះអំពើល្អនេះជាពូជសម្រាប់ឆ្នៃរចនាយើងម្នាក់ៗ ឲ្យបានខ្ពង់ខ្ពស់ ថ្លៃថ្នូរ សុខសប្បាយគ្រប់ពេលវេសា តាំងអំពីបុច្ចប្បន្ន រហូតដល់អនាគត ។
អរិយសច្ចទាំងបួន
អរិយសច្ចៈ សច្ចៈដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ឬសេចក្តីពិតដ៏ប្រសើរ ដែលព្រះពុទ្ធបានខំព្យាយាមស្វែងរក ស្រាវជ្រាវ រាវរកឃើញ គឺចតុរារិយសច្ចៈ ។
- ទុក្ខសច្ច
- សមុទយសច្ច
- និរោធសច្ច
- មគ្គសច្ច
១/
ទុក្ខសច្ច: គឺទុក្ខជាសេចក្តីពិត
ដែលកើតមានដល់រូបកាយមនុស្សសត្វមាន ១៣ កង គឺ:
- ជាតិទុក្ខ ទុក្ខកើតពីការកើត ។
- ជារាទុក្ខ ទុក្ខកើតពីចាស់គ្រាំគ្រាទ្រុឌទ្រោម ។
- ព្យាធិទុក្ខ ទុក្ខកើតអំពីជំងឺរោគាផ្សេងៗ ។
- មរណទុក្ខ ទុក្ខកើតពីមរណភាព ។
- សោកទុក្ខ ទុក្ខកើតពីការយំសោក ។
- បរិទេវទុក្ខ ទុក្ខកើតពីការខ្សឹកខ្សួល ។
- ទុក្ខទុក្ខ ទុក្ខត្រួតលើទុក្ខ - ទុញគំនិត ។
- ទោមនស្សទុក្ខ ទុក្ខកើតពីខឹងក្រោធ តូចចិត្ត ។
- ឧបាយសទុក្ខ ទុក្ខកើតពីចង្អៀតចិត្ត ។
- អប្បិយសម្បយោគទុក្ខ ទុក្ខកើតពីការជួបប្រទះវត្ថុខុសបំណង ។
- បិយវិប្បយោគទុក្ខ ទុក្ខកើតពីមិនបានដូចប្រាថ្នា ។
- យម្បច្ឆំ ន លភតិ តម្ប ទុក្ខកើតពីមិនបានដូចប្រាថ្នា ។
- សង្ខិតបញ្ចុប្បាទានក្ខន្ធទុក្ខ ទុក្ខកើតពីខន្ធ ៥ ។
ទុក្ខសច្ច មាន អត្ថ ៤ ប្រការគឺ:
១. បិទ្បនៈ បៀតបៀន
។
២.
សំខតៈ ផ្តុំផ្សំតាក់តែង
។
៣.
សន្តាបៈ ក្តៅក្រហាយ
។
៤. វិបរិណាមៈ ប្រែប្រួល
។
២/ សមុទយសច្ចៈ ហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខមានទុក្ខជាសេចក្តីពិត
បានដល់តណ្ហា ៣ ប្រការគឺ:
- កាមតណ្ហា ចំណង់ក្នុងកាមគុណ ។
- ភវតណ្ហា ចំណង់ក្នុងការកើត ក្នុងភពមានរូបនិងអរូប ។
- វិភវតណ្ហា ចំណង់ក្នុងការកើតក្នុងភពសូន្យ ។
o រូបខន្ធ
o វេទនាខន្ធ
o សញ្ញាខន្ធ
o សង្ខាវខន្ធ
o វិញ្ញាណខន្ធ
ក/ រូបខន្ធ៖ ការប្រជុំធាតុ គឺរូប ។ រួប កើតមកអំពីការផ្តុំផ្គុំផ្សំធាតុ ៤គឺ បឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោ
ធាតុ “ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់” ជាមហាភូតរូប ៤
ហើយបឹងឧបាទាយរូប ២៤ ដែលមានឥន្ទ្រិយ ៥ ជាដើម ។
ខ/ វេទនាខន្ធ៖ ការប្រជុំធាតុ គឺវេទនា ។ វេទនា ការទទួល រសោយនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ដែលកើតឡើងអំពី
- ចិត្តរំភើបញាប់ញ័រ (ចិត្តវេគ)
- ចិត្តរំជួល (មនោសញ្ចេតនា)
- ចិត្តជំនក់ជាប់ជំពាក់ (កិលេស)
o ចក្ខុ - ចក្ខុន្ទ្រិយ បង្កើតបានជា រូបារម្មណ៍
o សោត - សោតិន្ទ្រិយ = សទ្ទារម្មណ៍
o ឃាន - ឃានិន្ទ្រិយ = គន្អារម្មណ៍
o កាយ - កាយិន្ទ្រិយ = ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍
o ជីវ្ហា - ជីវ្ហិន្ទ្រិយ = រសារម្មណ៍
o មនៈ - មនិន្ទ្រិយ = ធម្មារម្មណ៍ ។
គ/ សញ្ញាខន្ធ៖ ការប្រជុំធាតុគឺសញ្ញា ។ សញ្ញា គឺការកំណត់ចំណាំ សំគាល់នូវវត្ថុអារម្មណ៍ ។ សញ្ញាអាចកើតឡើងដោយសារ ការដឹង ឃើញ យល់ ស្គាល់ នូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ តាមរយៈ អាយតនៈ និងវត្ថុអារម្មណ៍ ។
ឃ/ សង្ខារខន្ធ៖ ការប្រជុំធាតុគឺសង្ខារ ។ សង្ខារគឺការផ្សំ ការតុបតែង ចងជាកម្រង ។ សង្ខារមានប្រភពកើតមកអំពីកម្ម ។ កម្ម កើតមកអំពីចេតនា ។
សកម្មភាពនៃចេតនាគឺ៖
|
· ឆន្ទៈ · មនសិការ · សទ្ធា · បញ្ញា · បដិឃៈ · អវិជ្ជា |
·
វីរិយៈ ·
អធិមោក្ខ ·
សមាធិ ·
រាគៈ ·
មានៈ ·
សក្កាយទិដ្ឋិ |
សកម្មភាពនៃចេតនាទាំងនេះ គឺជាកម្មវិបាក ដោយបានបង្កបង្កើតជា សង្ខារ ។
ង/ វញ្ញាណខន្ធ៖ ការប្រជុំធាតុគឺ វិញ្ញាណ ។ វិញ្ញាណ គឺគ្រឿងដឹង ការដឹងនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ឬវិញ្ញាណ គឺជាប្រតិកម្ម ឬ ជាចម្លើយមួយនៃឥន្ទ្រិយ ឬក៏វិញ្ញាណជាសមត្ថភាព ដែលនាំឲ្យយើងដឹងយល់ស្គាល់នូវលោកខាងក្រៅ និងខ្លួនឯងដោយសារការប៉ះទង្គិចរវាងឥន្ទ្រិយ និងវត្ថុអារម្មណ៍ ។
សមុទយសច្ចមាន
អត្ថ ៤ប្រការគឺ៖
·
អាយុហនៈ
ការប្រមូលមក ។
·
និទានៈ
ជាហេតុ ។
·
សំយោគៈ
ប្រកបព្រម ។
·
ពលិពោធៈ
កង្វល់ ។
៣/ និរោធសច្ចៈ ការរលត់ទុក្ខ រួចចាកទុក្ខ ជាសេចក្តីពិត ។ និរោធៈ ការរលត់ការរួចស្រឡះ ការបានឥស្សរភាព គឺនិពា្វន បានដល់៖
- ការអស់ចំណង់រលីង
- ការរលត់តណ្ហា និងកិលេសគ្រប់យក៉ាង
· ការរលាស់ចេញផុត រួចស្រឡះចាក់ទុក្ខទាំងពួង ។ ល ។ ហៅថានិព្វានមាន ២យ៉ាងគឺ
(1) សឧបាទិសេសនិព្វាន ការរលត់កិលេសតណ្ហាទាំងអស់ នៅសល់តែខន្ធ ៥គឺនិព្វានរស់
(2) អនុបាទិសេសនិព្វាន ការរលត់កិលេសតណ្ហា និងខន្ធ ៥ គឺនិព្វានស្លាប់ ។
និរោធសច្ច មានអត្ថ៤ប្រការគឺ៖
·
និស្សរណៈ
រើខ្លួនចេញចាកភព ។
·
អបលិពោធៈ
គ្មានកង្វល់ ។
·
អសង្ខតៈ
គ្មានបច្ច័យតាក់តែង ។
·
អមតៈ
មិនចេះស្លាប់
៤/ មគ្គសច្ចៈ មាគ៌ា ឬ មធ្យោបាយ នាំឲ្យផុតទុក្ខ ជាសេចក្តីពិតបាលដល់មជ្ឍិមាបដិទា មាគ៌ាកណ្តាលមានអង្គ ៨គឺ៖
- សម្មាទិដ្ឋិ យល់ត្រូវ
- សម្មាសង្កប្បៈ ត្រិះរិះត្រូវ
- សម្មាវាចា និយាយត្រូវ
- សម្មាកម្មន្ត ការងារត្រូវ
- សម្មាអាជីវៈ ព្យាយាមត្រូវ
- សម្មាសមាធិ តម្កល់ចិត្តត្រូ
មាគ៌ា ឬមធ្យោបាយទាំង ៨ ខាងលើនេះរួមបានដល់៖
o សីល; សមាធិ; និងបញ្ញ
មគ្គសច្ចមានអត្ថ៤ប្រការគឺ៖
o
និយ្យានៈ ខ្លួនចេញចាកភព ។
o
ហេតុ ជាហេតុ ។
o
និទស្សនៈ សំដែងចេញ ។
o
អធិបតិ អធិបតិ ជាធំ ។
ឯកសារយោង៖ សៀវភៅ សិក្សាវប្បធម៌និងអរិយធម៌ខ្មែរ-ឥណ្ឌា (ទាវ ឆៃសុក) ។
